కళ్ళముందే కనుమరుగవుతున్న ఒకప్పటి మంచినీటి తటాకం

• హుస్సేన్ సాగర్ కాలుష్యం — పాలకుల నిర్లక్ష్యమే

హైదరాబాద్ నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న హుస్సేన్ సాగర్ ఒకప్పుడు తాగునీటి అవసరాలను తీర్చిన అద్భుతమైన జలాశయం. ఒకప్పుడు తాగునీటి మూలం, పర్యాటక ఆకర్షణ.

కానీ నేడు అది నగర కాలుష్యానికి ప్రతీకగా మారింది. అది కుకట్‌పల్లి నుంచి వచ్చే గ్రే వాటర్, జీడిమెట్ల నుంచి వచ్చే విషపూరిత బ్లాక్ వాటర్ కు నిలయంగా మారింది. వచ్చే గృహ మురుగు నీరు, పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే రసాయన వ్యర్థాలు కలిసిపడి సరస్సును తీవ్రమైన ప్రమాద స్థితిలోకి నెట్టాయి. దశాబ్దాలుగా పాలకులు మారుతున్నా, వేల కోట్లు ఖర్చు చేస్తున్నా సరస్సు స్థితి మాత్రం మారలేదు. ఈ పరిస్థితి వెనుక ఉన్న పాలనాపరమైన లోపాలు, కమిషన్ల కక్కుర్తి మరియు ప్రజా ధనం వృధా చేయడమే. ఈ సమస్య కేవలం పర్యావరణ సమస్య కాదు—ఇది పాలన, బాధ్యత, ప్రజా ధనం వినియోగంపై పెద్ద ప్రశ్నను లేవనెత్తుతోంది.

*మురుగు కాలుష్య కోరల్లో కాసుల వేట:*

హుస్సేన్ సాగర్ శుద్ధి పేరుతో ఇప్పటివరకు వివిధ ప్రభుత్వాలు వందల కోట్లు ఖర్చు చేశాయి. ఇంటర్సెప్టర్ డ్రెయిన్లు, డైవర్షన్ పైప్‌లైన్లు నిర్మించినట్లు రికార్డుల్లో చూపిస్తున్నా, క్షేత్రస్థాయిలో నాళాల ప్రవాహం ఇంకా సరస్సులోకి వస్తూనే ఉంది. శాశ్వత పరిష్కారం చూపే ‘సీవరేజ్ ట్రీట్మెంట్ ప్లాంట్స్’ (STPs) సామర్థ్యం పెంచడం కంటే, పదే పదే తవ్వకాలు, పైప్‌లైన్ల మార్పు వంటి తాత్కాలిక పనులకే మొగ్గు చూపుతున్నారు. హుస్సేన్ సాగర్ ప్రక్షాళన ప్రాజెక్టుల వైఫల్యాన్ని శాస్త్రీయ దృక్పథంతో విశ్లేషిస్తే, ఇది కేవలం నిధుల కొరత వల్ల కాకుండా, ప్రాధాన్యతలలో లోపం మరియు సాంకేతిక నిర్వహణ వైఫల్యం వల్ల జరుగుతున్న “వ్యవస్థీకృత పర్యావరణ విధ్వంసం” అని అర్థమవుతుంది. శాస్త్రీయంగా ఒక సరస్సు శుద్ధి కావాలంటే దానిలోకి వచ్చే ‘ఆర్గానిక్ లోడ్’ (బయాలాజికల్ ఆక్సిజన్ డిమాండ్-బి.ఓ.డి) మరియు ‘కెమికల్ లోడ్’ (సి.ఓ.డి) పూర్తిగా నియంత్రించబడాలి. 

ప్రభుత్వం చేపట్టిన ₹50 కోట్ల డైవర్షన్ ప్రాజెక్టు కేవలం పైపై మెరుగులకే పరిమితమై, నాళాల గుండా వచ్చే గ్రే వాటర్ మరియు విషపూరిత బ్లాక్ వాటర్ మిశ్రమాన్ని శాశ్వతంగా అడ్డుకోవడంలో విఫలమైంది. డేటా ప్రకారం, నగరంలోని వర్షపు నీటి కాలువలు (స్టోర్మ్ వాటర్ డ్రైన్స్) మరియు మురుగు నీటి కాలువలు (సీవర్ లైన్స్) వేరు చేయబడకపోవడం వల్ల, వర్షాకాలంలో డైవర్షన్ వ్యవస్థలు మొరాయించి టన్నుల కొద్దీ అవక్షేపాలు (సేడిమెంట్స్) సరస్సు అడుగుభాగాన పేరుకుపోతున్నాయి. దీనివల్ల సరస్సులో ‘యూట్రోఫికేషన్’ (యూట్రోఫీకేషన్) ప్రక్రియ వేగవంతమై, ఆక్సిజన్ స్థాయిలు పడిపోయి జలచరాలు మరణిస్తున్నాయి. శాశ్వత ప్రాతిపదికన హై-కెపాసిటీ ఎస్.టీ.పి’స్ నిర్మించి, ఇండస్ట్రియల్ ఎఫ్లుయెంట్స్‌ను (సి.ఈ.టీ.పి’స్ ద్వారా) మూలాల్లోనే శుద్ధి చేయకుండా, కేవలం తాత్కాలిక తవ్వకాలు మరియు పైప్‌లైన్ల మార్పులకే పరిమితం కావడం వెనుక ఆర్థిక ప్రయోజనాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. ఫలితంగా, సరస్సు యొక్క ‘సెల్ఫ్-ప్యూరిఫికేషన్’ సామర్థ్యం దెబ్బతినడమే కాకుండా, ప్రజల పన్నుల డబ్బు పర్యావరణ పునరుద్ధరణకు కాకుండా కాంట్రాక్టర్ల జేబుల్లోకి, కమిషన్ల రూపంలో రాజకీయ గొడుగు కిందకి చేరుతోంది, ఇది నగర పర్యావరణ సమతుల్యతకు పెద్ద గొడ్డలిపెట్టుగా మారింది. దీని వెనుక కాంట్రాక్టర్ల ప్రయోజనాలు, రాజకీయ నాయకుల కమిషన్ల హస్తం ఉందనేది బహిరంగ రహస్యం.

*కుకట్‌పల్లి, జీడిమెట్ల సాగర్ కాలుష్యానికి రాజమార్గం:*

గృహాల నుంచి వచ్చే మురికినీరు (గ్రే వాటర్), పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే రసాయన వ్యర్థాలు (బ్లాక్ వాటర్) కలిసి హుస్సేన్ సాగర్‌ను ఒక విషపూరిత కుంటగా మార్చాయి. గృహ మురుగు (గ్రే వాటర్) – కుకట్‌పల్లి ప్రాంతం నుంచి వచ్చే మురుగు నీటిలో డిటర్జెంట్లు, ఫాస్ఫేట్లు, సేంద్రియ వ్యర్థాలు అధికంగా ఉంటాయి. ఇవి సరస్సులోకి చేరితే నీటిలో పోషకాలు పెరిగి అల్గీ (పాకుడు) అధికంగా పెరుగుతుంది. పరిశ్రమల వ్యర్థాలు (బ్లాక్ వాటర్) – జీడిమెట్ల పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే నీటిలో విషపూరిత రసాయనాలు, భార లోహాలు ఉంటాయి. ఇవి నీటిని మాత్రమే కాదు, మట్టిని, జీవరాశిని కూడా దీర్ఘకాలికంగా ప్రభావితం చేస్తాయి.

పరిశ్రమల దౌర్జన్యంగా జీడిమెట్ల వంటి పారిశ్రామిక ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే భార లోహాలు (హెవీ మెటల్స్) నేరుగా సరస్సులోకి చేరుతున్నాయి. పొల్యూషన్ కంట్రోల్ బోర్డ్ నిబంధనలు కేవలం కాగితాలకే పరిమితమయ్యాయి. కుకట్‌పల్లి మరియు జీడిమెట్ల పారిశ్రామిక ప్రాంతాల నుంచి వెలువడే వ్యర్థాల ప్రవాహం హుస్సేన్ సాగర్ పాలిట మృత్యుపాశంగా మారింది, ఇది కేవలం పర్యావరణ వైఫల్యం మాత్రమే కాక, ప్రభుత్వ యంత్రాంగం యొక్క పర్యవేక్షణా లోపాన్ని ఎత్తిచూపుతోంది. 

గృహ వినియోగం ద్వారా వచ్చే మురుగు నీరు (గ్రే వాటర్) లో ఉండే ఫాస్ఫేట్లు, డిటర్జెంట్లు ఒకవైపు సరస్సులో గుర్రపుడెక్క మరియు ఆల్గీ పెరుగుదలకు కారణమవుతుంటే, జీడిమెట్ల వంటి ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే అత్యంత ప్రమాదకరమైన పరిశ్రమల నీటివ్యర్ధాలు (బ్లాక్ వాటర్) లోని భార లోహాలు (క్రోమియం, లెడ్, మెర్క్యూరీ, అర్సెనిక్, ఆంటీమోనీ వంటి హెవీ మెటల్స్) సరస్సు గర్భాన్ని విషతుల్యం చేస్తున్నాయి.

కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (పి.సి.బి) నిబంధనలు క్షేత్రస్థాయిలో అమలు కాకపోవడంతో, పరిశ్రమలు తమ బాధ్యతను విస్మరించి విష వ్యర్థాలను నేరుగా నాళాల్లోకి వదులుతున్నాయి. ఈ అరాచకాన్ని అడ్డుకోవాల్సిన ప్రభుత్వం, కాలుష్య కారకులపై కఠిన చర్యలు తీసుకోవాల్సింది పోయి, సామాన్య ప్రజల పన్నుల డబ్బుతో కోట్లాది రూపాయల వ్యయంతో శుద్ధి ప్రాజెక్టులు చేపట్టడం ప్రభుత్వ అసమర్థతకు పరాకాష్టగా కనిపిస్తోంది.

ఇది “కాలుష్యం చేసిన వాడే పరిహారం చెల్లించాలి” (పొల్యూటర్ పేస్ ప్రిన్సిపుల్) అనే అంతర్జాతీయ పర్యావరణ సూత్రానికి విరుద్ధంగా ఉండటమే కాకుండా, పారిశ్రామికవేత్తల లాభాల కోసం సామాన్యుల ఆరోగ్యాన్ని, ప్రజా ధనాన్ని బలిపెడుతున్న వైనాన్ని స్పష్టం చేస్తోంది. ప్రభుత్వ వైఫల్యం: పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే వ్యర్థాలను నియంత్రించలేక, ప్రజల పన్నుల డబ్బుతో వాటిని శుద్ధి చేస్తామనడం ప్రభుత్వ అసమర్థతకు పరాకాష్ట.

డైవర్షన్ ప్రాజెక్టులు: పరిష్కారమా? కంటితుడుపా?

హుస్సేన్ సాగర్ ప్రక్షాళన కోసం చేపడుతున్న డైవర్షన్ ప్రాజెక్టులు శాశ్వత పరిష్కారాన్ని చూపలేకపోవడమే కాకుండా, కేవలం కాలుష్యాన్ని ఒక ప్రాంతం నుండి మరొక ప్రాంతానికి తరలించే “మురికి బదిలీ” (పొల్యూషన్ షిఫ్టింగ్) ప్రక్రియగా మారాయి. కాలుష్యాన్ని మూలాల్లో (సోర్స్) అరికట్టకుండా, కేవలం నీటిని ఒక చోటు నుండి మరోచోటుకి మళ్లించడం (డైవర్షన్) వల్ల సమస్య పరిష్కారం కాదు. కాలుష్యాన్ని దాని మూలాల్లోనే (సోర్స్) అరికట్టకుండా, కేవలం పైప్‌లైన్ల ద్వారా నీటిని మళ్లించడం వల్ల హుస్సేన్ సాగర్ కొంతమేర ఉపశమనం పొందుతున్నట్లు కనిపించినా, ఆ విషపూరిత వ్యర్థాలు చివరికి మూసీ నదిలో చేరి అక్కడ పర్యావరణ విధ్వంసానికి కారణమవుతున్నాయి.

ఇది పర్యావరణ సమతుల్యతను దెబ్బతీయడమే కాకుండా, ఒక ప్రాంతంలోని సమస్యను మరొక ప్రాంతంపైకి రుద్దడమే అవుతుంది. ఇక సాంకేతిక వైఫల్యాల విషయానికొస్తే, వేల కోట్లు వెచ్చించి నిర్మించిన ఈ డైవర్షన్ వ్యవస్థలు వర్షాకాలంలో తలెత్తే భారీ ప్రవాహాన్ని తట్టుకోలేక పూర్తిగా మొరాయిస్తున్నాయి, దీనివల్ల వరద నీటితో కలిసిన మురుగు నీరు తిరిగి సరస్సులోనే చేరుతోంది. 

ఈ అశాస్త్రీయ విధానాల వల్ల అటు ప్రజా ధనం వృధా అవ్వడమే కాకుండా, ఖరీదైన మౌలిక సదుపాయాలు నిరుపయోగంగా మారుతున్నాయి.

శాశ్వతమైన ‘సీవరేజ్ ట్రీట్మెంట్ ప్లాంట్స్’ (ఎస్.టీ.పీ’స్) మరియు ‘ఎఫుయెంట్ ట్రీట్మెంట్ ప్లాంట్స్’ (ఈ.టీ.పీ’స్) ద్వారా నీటిని శుద్ధి చేయకుండా, కేవలం మళ్లింపు చర్యలకే పరిమితం కావడం పాలకుల కంటితుడుపు చర్యలను మరియు నిధుల దుర్వినియోగాన్ని స్పష్టంగా ఎత్తిచూపుతోంది. వర్షాకాలంలో ఈ డైవర్షన్ వ్యవస్థలు పూర్తిగా విఫలమవుతున్నాయి. మురికి బదిలీ ప్రాసెస్ ద్వారా హుస్సేన్ సాగర్ నుంచి మళ్లించిన మురికినీరు చివరికి మూసీ నదిలోకో లేదా ఇతర ప్రాంతాలకో చేరుతోంది. అంటే నగరం ఒక చోట శుభ్రంగా కనిపిస్తూ, మరోచోట విషపూరితం అవుతోంది.

వరద నీరు, మురికినీరు కలిసి మళ్ళీ సరస్సులోకి చేరుతున్నాయి. అంటే వేల కోట్లు ఖర్చు చేసి నిర్మించిన పైప్‌లైన్లు వర్షం వస్తే నిరుపయోగం అవుతున్నాయి. వర్షాకాలంలో వ్యవస్థలు విఫలానికి ముఖ్యంగా అక్రమ కనెక్షన్లు, తక్కువ సామర్థ్యం గల శుద్ధి కేంద్రాలు, మురుగు నీరు మరో ప్రాంతానికి మాత్రమే మార్పిడి చేయడం. అంటే సమస్య పరిష్కారం కాకుండా, ఒక చోటు నుంచి మరో చోటుకు తరలింపు మాత్రమే.

*ప్రజల ఆరోగ్యంతో, పర్యావరణ సమతుల్యంతో ఆటలా?*

హుస్సేన్ సాగర్ కాలుష్యం వల్ల ఆ కాలుష్యం ప్రభావాలు మన ఆరోగ్యంపై పెను ప్రమాదాన్ని చూపిస్తోంది. చుట్టుపక్కల ప్రజలకు శ్వాసకోశ, చర్మ సమస్యలు, దుర్వాసన, విష వాయువులు (మీథేన్, హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్), అలాగే చేపల మరణాలు, జీవ వైవిధ్యం నాశనం, నీటి నాణ్యత పూర్తిగా క్షీణత ఇది కేవలం సరస్సు సమస్య కాదు—నగర ఆరోగ్యానికి ముప్పు. కాలుష్యం వల్ల విడుదలయ్యే దుర్వాసన, మీథేన్ వాయువులు చుట్టుపక్కల నివసించే లక్షలాది మంది ప్రజల ఆరోగ్యంపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతున్నాయి. ముఖ్యంగా జీవవైవిధ్యం నాశనం అవుతూ ఒకప్పుడు చేపలు, పక్షులతో కళకళలాడిన సరస్సు, ఇప్పుడు కేవలం పాకుడు (ఆల్గే) మరియు గుర్రపుడెక్కతో నిండిపోయింది. ఇది పర్యావరణ విధ్వంసమే. 

హుస్సేన్ సాగర్ కాలుష్యం కేవలం పర్యావరణ సమస్యగానే కాకుండా, లక్షలాది మంది ప్రజల ప్రాణాలతో చెలగాటమాడుతున్న తీవ్రమైన ఆరోగ్య సంక్షోభంగా రూపాంతరం చెందింది. సరస్సులో పేరుకుపోయిన కుళ్ళిన సేంద్రియ వ్యర్థాలు మరియు రసాయన చర్యల వల్ల వెలువడే మీథేన్, హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్ వంటి వాయువులు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో నివసించే ప్రజలలో శ్వాసకోశ వ్యాధులు, చర్మ వ్యాధులు మరియు దీర్ఘకాలిక ఆరోగ్య సమస్యలకు కారణమవుతున్నాయి.

ముఖ్యంగా వేసవి కాలంలో వెలువడే భరించలేని దుర్వాసన నగర జీవన ప్రమాణాలను దెబ్బతీస్తోంది. మరోవైపు, ఈ కాలుష్యం వల్ల సరస్సులోని జీవవైవిధ్యం పూర్తిగా తుడిచిపెట్టుకుపోయింది; ఒకప్పుడు స్వచ్ఛమైన నీటిలో జీవించిన చేపలు, ఇతర జలచరాలు అంతరించిపోయి, వాటి స్థానంలో విషపూరితమైన ‘అల్గల్ బ్లూమ్స్’ (ఆల్గేల్ బ్లమ్స్) మరియు గుర్రపుడెక్క రాజ్యమేలుతున్నాయి.

ఈ గుర్రపుడెక్క నీటిలోని ఆక్సిజన్ స్థాయిని (డిస్సల్వడ్ ఆక్సిజన్) పూర్తిగా తగ్గించివేసి, సరస్సును ఒక ‘డెడ్ జోన్’గా మార్చివేసింది. ఇది కేవలం పర్యావరణ విధ్వంసం మాత్రమే కాదు, ప్రకృతి ప్రసాదించిన ఒక గొప్ప వనరును అశాస్త్రీయ విధానాలు మరియు పాలకుల నిర్లక్ష్యంతో ఒక విషపు కుంటగా మార్చిన మానవ నిర్మిత విపత్తు.

ప్రజా ధనం వినియోగం – పారదర్శకత ఎక్కడ?

పలు ప్రాజెక్టులపై భారీగా ఖర్చు జరిగినా, ఫలితాలు మాత్రం స్పష్టంగా కనిపించడం లేదు. అసంపూర్తి పనులు, పర్యవేక్షణ లోపం, నిర్వహణ (మైంటెనెన్సు) నిర్లక్ష్యన్ని నీలాదీస్తూ “ఖర్చు ఎంత? ఫలితం ఎంత?” అని ప్రజలు అడగాల్సిన ప్రశ్న. అయితే పరిశ్రమల నియంత్రణ – ఎందుకు కఠినంగా లేదు అనే కొనాలో ఆలోచిస్తే… పరిశ్రమలు తప్పనిసరిగా తమ వ్యర్థాలను శుద్ధి చేసి విడుదల చేయాలి కానీ, అమలు లోపం వల్ల జరగడంలేదు,

నిబంధనలు కేవలం కాగితాలకే పరిమితం అయిపోతున్నాయి, ముఖ్యంగా పాలన అధికారుల, నాయకుల పర్యవేక్షణ లోపం కొట్టొచ్చినట్టు కనిపిస్తోంది, అలాగే చట్టాల, శిక్షలు అమలు లో బలహీనత లోపాలు కూడా దీనికి ప్రధాన కారణాలు. దీని వల్ల సరస్సు విషపూరితమవుతోంది. తద్వారా పర్యావరణ నష్టంతో తిరిగి పొందలేని దెబ్బతో సరస్సు జీవ వైవిధ్యం తగ్గిపోవతోంది. సగరలోని పక్షులు, చేపలు తగ్గిపోవడం, నీటి సహజ శుద్ధి సామర్థ్యం నాశనం అవడం, తద్వారా ఇది ఒక ఎకోసిస్టమ్ కూలిపోవడం మనం చూస్తున్న వాస్తవం నిజం.

వ్యవస్థ మారాలి – జవాబుదారీతనం పెరగాలి:

ప్రజా ధనం వృధా కాకూడదంటే కేవలం ప్రాజెక్టులు కట్టడం కాదు, అవి ఎంతవరకు ఫలితానిచ్చాయో ‘సోషల్ ఆడిట్’ జరగాలి. రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్ ప్రాసెస్ నిర్వహిస్తూ నాళాల్లో కలిసే విష వ్యర్థాలను పర్యవేక్షించడానికి ఆన్‌లైన్ సెన్సార్లు ఏర్పాటు చేయాలి. నిబంధనలు ఉల్లంఘించే పరిశ్రమల లైసెన్సులు రద్దు చేయాలి. హుస్సేన్ సాగర్ పునరుద్ధరణ దిశగా అడుగులు పడాలంటే కేవలం ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టులు సరిపోవు; వ్యవస్థలో సమూల మార్పు మరియు పాలకులలో జవాబుదారీతనం అత్యవసరం.

ప్రజా ధనం వృధా కాకుండా ఉండాలంటే ప్రతి పైసా ఖర్చుపై ‘సోషల్ ఆడిట్’ నిర్వహించి, ప్రాజెక్టుల ఫలితాలను ప్రజల ముందుంచాలి. సాంకేతికతను వినియోగించుకుని నాళాల్లో ప్రవహించే విష వ్యర్థాలను ఎప్పటికప్పుడు పర్యవేక్షించేలా ‘రియల్-టైమ్ ఆన్‌లైన్ సెన్సార్లను’ ఏర్పాటు చేయడమే కాకుండా, నిబంధనలు ఉల్లంఘించే పరిశ్రమల పట్ల కఠినంగా వ్యవహరించి వాటి లైసెన్సులను రద్దు చేసే తెగువను ప్రభుత్వం చూపాలి. 

పర్యావరణ పరిరక్షణను కేవలం ఓటు బ్యాంకు రాజకీయాలకో లేదా నిధులు దండుకునే మార్గంగానో చూడకుండా, అది ఒక నైతిక బాధ్యతగా భావించినప్పుడే నిజమైన మార్పు సాధ్యమవుతుంది. ముగింపుగా చెప్పాలంటే, హుస్సేన్ సాగర్ సమస్య కేవలం ఒక సాంకేతిక వైఫల్యం కాదు, ఇది పాలకుల చిత్తశుద్ధికి సంబంధించిన పరీక్ష. ప్రభుత్వాలు కమిషన్ల కక్కుర్తిని వీడి, శాశ్వతమైన క్షేత్రస్థాయి పరిష్కారాల వైపు అడుగులు వేయాలి.

పౌరులుగా మనం కూడా మన పన్నుల డబ్బు దోపిడీకి గురికాకుండా ప్రశ్నించినప్పుడే, మన భావితరాలకు ఒక చారిత్రక వారసత్వాన్ని ఆరోగ్యకరమైన రూపంలో అందించగలుగుతాం; లేదంటే ఆ చారిత్రక సంపద ఒక విషపూరిత స్మృతిగా మిగిలిపోయే ప్రమాదం ఉంది. హుస్సేన్ సాగర్ కాలుష్యం అనేది కేవలం ఇంజనీరింగ్ సమస్య కాదు, అది ఒక రాజకీయ మరియు నైతిక సమస్య. ప్రభుత్వాలు ఇప్పటికైనా ‘కమిషన్ల’ మోజులో పడకుండా, శాశ్వతమైన ‘రూట్ లెవల్’ పరిష్కారాల వైపు అడుగులు వేయాలి. లేదంటే రేపటి తరం ఒక చారిత్రక సరస్సును కాకుండా, ఒక విషపూరిత మురికిగుంటను మాత్రమే చూస్తుంది. ప్రజలు కూడా తమ పన్నుల డబ్బు ఎక్కడ ఖర్చు అవుతుందో ప్రశ్నించినప్పుడే ఈ ‘దోపిడీ’ ప్రాజెక్టులకు అడ్డుకట్ట పడుతుంది.

*పరిష్కార మార్గాలు – ఇప్పుడు చేయాల్సినవి:*

హుస్సేన్ సాగర్ పునరుద్ధరణ కేవలం ఒక కలగా మిగిలిపోకూడదంటే, పర్యావరణ హితమైన శాస్త్రీయ పరిష్కారాలను మరియు పటిష్టమైన పర్యవేక్షణా వ్యవస్థను యుద్ధప్రాతిపదికన అమలు చేయాలి.

దీనికి ప్రధానంగా “మూలంలోనే నియంత్రణ” (సోర్స్ కంట్రోల్ ) సూత్రాన్ని పాటిస్తూ, గృహాల నుంచి వచ్చే మురుగునీటిని 100% శుద్ధి చేయడంతో పాటు, విషపూరిత రసాయనాలను వదిలే పరిశ్రమలపై కఠినమైన చట్టపరమైన చర్యలు తీసుకోవాలి. అత్యాధునిక ‘రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్ సెన్సార్లను’ ఏర్పాటు చేసి, ఆన్‌లైన్ ద్వారా కాలుష్య డేటాను నిరంతరం ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచడం వల్ల పారదర్శకత పెరుగుతుంది. ఇప్పటికే ఉన్న సీవరేజ్ ట్రీట్మెంట్ ప్లాంట్లను అప్‌గ్రేడ్ చేస్తూనే, పెరిగిన జనాభాకు అనుగుణంగా కొత్త ప్లాంట్లను నిర్మించాలి. కేవలం యంత్రాలపైనే ఆధారపడకుండా, సరస్సులోకి నీరు చేరే మార్గాల్లో సహజసిద్ధమైన వెట్‌లాండ్స్ మరియు నీటిపై తేలే ఫ్లోటింగ్ ప్లాంట్ బెడ్స్ (ఫ్లోటింగ్ ఇస్లాండ్స్) వంటి ‘నేచర్-బేస్డ్ సొల్యూషన్స్’ ద్వారా నీటిలోని నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్ వంటి పోషకాలను సహజంగా తొలగించవచ్చు.

చివరగా, ప్రభుత్వం ఎన్ని చర్యలు తీసుకున్నా, ప్రజల భాగస్వామ్యం లేనిదే ఏ ప్రణాళికా విజయవంతం కాదు; నాళాల్లో ఘన వ్యర్థాలు మరియు ప్లాస్టిక్ వేయకుండా పౌరులు బాధ్యతాయుతంగా వ్యవహరించాలి. పర్యావరణ స్పృహతో కూడిన ఇటువంటి సమగ్ర విధానం మాత్రమే హుస్సేన్ సాగర్‌కు మళ్ళీ పూర్వ వైభవాన్ని తీసుకురాగలదు.

*హుస్సేన్ సాగర్ పునరుద్ధరణ – సామాజిక బాధ్యత:*

హుస్సేన్ సాగర్ పునరుద్ధరణ అనేది కేవలం ఒక సరస్సు ప్రక్షాళన సమస్య మాత్రమే కాదు, అది మన పర్యావరణ స్పృహను మరియు సామాజిక బాధ్యతను పరీక్షించే ఒక గీటురాయి. ప్రకృతిని కాపాడుకోవడం అంటే మనల్ని మనం, మన భవిష్యత్ తరాలను కాపాడుకోవడమే అనే సత్యాన్ని మనం గుర్తించాలి. పాలనలో జవాబుదారీతనం మరియు పారదర్శకత లేనిదే పర్యావరణ పరిరక్షణ కేవలం కాగితాలకే పరిమితమవుతుంది.

ప్రతి ప్రాజెక్టుపై ‘సోషల్ ఆడిట్’ నిర్వహించడం ద్వారా ప్రజా ధనం వినియోగంలో అవినీతిని అరికట్టవచ్చు మరియు క్షేత్రస్థాయిలో వచ్చిన మార్పులపై బహిరంగ నివేదికలు (పబ్లిక్ రిపోర్ట్స్) విడుదల చేయడం వల్ల ప్రభుత్వ పనితీరు ప్రజలకు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. పర్యావరణ నియమాలను ఉల్లంఘించినా లేదా ప్రాజెక్టుల అమలులో అలసత్వం ప్రదర్శించినా, సంబంధిత అధికారులపై మరియు కాంట్రాక్టర్లపై కఠిన చర్యలు తీసుకునే పటిష్టమైన వ్యవస్థ ఉండాలి. పాలకుల చిత్తశుద్ధి మరియు ప్రజల నిరంతర పర్యవేక్షణ తోడైనప్పుడే హుస్సేన్ సాగర్ వంటి సహజ సంపదలను మనం కాపాడుకోగలము. ప్రభుత్వాలు చేపట్టే ప్రాజెక్టులలో పారదర్శకత లేనప్పుడు, నిధులు వృధా అవుతున్నప్పుడు పౌరులుగా మనం ప్రశ్నించినప్పుడే వ్యవస్థలో నిజమైన మార్పు మొదలవుతుంది. 

హుస్సేన్ సాగర్ పునరుద్ధరణకు కేవలం సంప్రదాయ పద్ధతులు సరిపోవు; శాస్త్రీయమైన మరియు పటిష్టమైన పాలనాపరమైన వ్యూహం అవసరం. ప్రధానంగా ప్రతి నాళాను అరికట్టి, స్థానిక స్థాయిలో డీసెంట్రలైజ్డ్ ఎస్.టీ.పి’స్ (డి.ఈ.డబ్ల్యూ.ఏ.టీ.ఎస్) ద్వారా శుద్ధి చేయడంతో పాటు, ప్లాంట్లలో నైట్రోజన్ మరియు ఫాస్ఫరస్ తొలగించే టెర్టియరీ ట్రీట్మెంట్ విధానాలను అమలు చేయాలి. పరిశ్రమల విషయంలో ‘రియల్-టైమ్ మానిటరింగ్’ చేస్తూ, ఉల్లంఘనలకు పాల్పడే వారి లైసెన్సులు రద్దు చేసేంత కఠినంగా వ్యవహరించాలి. యాంత్రిక శుద్ధితో పాటు కన్స్ట్రక్టెడ్ వెట్‌లాండ్స్ మరియు లిటోరల్ జోన్ల పునరుద్ధరణ వంటి ప్రకృతి ఆధారిత పరిష్కారాలు సరస్సు యొక్క స్వయం-శుద్ధి శక్తిని పెంచుతాయి.

వీటన్నింటికీ మించి, ఒకే కమాండ్ కింద పనిచేసే ఇంటిగ్రేటెడ్ లేక్ బేసిన్ అథారిటీని ఏర్పాటు చేసి, ఖర్చుపై కాకుండా ఫలితాలపై ఆధారపడే బడ్జెటింగ్ (ఔట్కమ్-బేస్డ్ బడ్జెటింగ్) విధానాన్ని తీసుకురావాలి. పబ్లిక్ డ్యాష్‌బోర్డుల ద్వారా డేటాను పారదర్శకంగా ఉంచి, త్రైమాసిక సోషల్ ఆడిట్లు నిర్వహించినప్పుడే వ్యవస్థలో జవాబుదారీతనం పెరిగి, సాగర్ మళ్ళీ జలకళను సంతరించుకుంటుంది.

హుస్సేన్ సాగర్ మళ్ళీ స్వచ్ఛమైన జలకళతో సంతరించుకోవాలంటే అది పాలకుల చిత్తశుద్ధి మరియు ప్రజల భాగస్వామ్యంపైనే ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇప్పుడే మనం మేల్కొని సరైన చర్యలు తీసుకోకపోతే, రేపటి తరానికి మనం అందించేది కేవలం విషపూరితమైన వ్యర్థాలను మాత్రమే. కాబట్టి, స్వచ్ఛమైన గాలిని, నీటిని అందించే బాధ్యతను మన చేతుల్లోకి తీసుకుని, పర్యావరణ పరిరక్షణను ఒక నిరంతర ఉద్యమంగా ముందుకు తీసుకెళ్లాలి. ఇప్పుడే చర్య తీసుకుంటేనే రేపటి తరానికి స్వచ్ఛమైన పట్టణాలను, జీవించడానికి యోగ్యత గలిగిన భూమిని నివాస ఆవాసాలను అందించగలం.

హుస్సేన్ సాగర్ పునరుద్ధరణ అనేది కేవలం ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టులతో ముగిసేది కాదు; ఇది శాస్త్రీయ దృక్పథం, కఠినమైన చట్ట అమలు, పారదర్శక పాలన మరియు ప్రజా భాగస్వామ్యం మేళవించిన ఒక సమగ్ర ప్రక్రియ అయితేనే సాధ్యమవుతుంది.

కేవలం నీటిని ఒక చోటు నుండి మరోచోటుకి మళ్లించే ‘డైవర్షన్’ పనుల వల్ల కాలుష్యం బదిలీ అవుతుందే తప్ప మూలాల్లో సమస్య పరిష్కారం కాదని గుర్తించాలి. గృహాల నుంచి వచ్చే మురుగునీటిని 100% శుద్ధి చేసే డీసెంట్రలైజ్డ్ STPs ఏర్పాటు చేయడం, రసాయన వ్యర్థాలను వదిలే పరిశ్రమలను ఆన్‌లైన్ సెన్సార్ల ద్వారా 24/7 పర్యవేక్షిస్తూ ఉల్లంఘనలకు పాల్పడే వారి లైసెన్సులు రద్దు చేసేలా కఠినంగా వ్యవహరించడం అత్యవసరం. ప్రాజెక్టుల నిధుల వినియోగంపై ‘సోషల్ ఆడిట్’ నిర్వహించి, పారదర్శకమైన నివేదికలను ప్రజల ముందు ఉంచినప్పుడే ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం పెరుగుతుంది. ప్రకృతి సిద్ధమైన వెట్‌లాండ్స్ ఏర్పాటుతో పాటు, పౌరులు నాళాల్లో చెత్త వేయకుండా బాధ్యతాయుతంగా వ్యవహరించినప్పుడే ఈ చారిత్రక సరస్సు మళ్ళీ జీవం పోసుకుంటుంది; ఎందుకంటే *“మూలాన్ని శుద్ధి చేస్తేనే సరస్సు శుభ్రం అవుతుంది; బాధ్యతను పంచుకుంటేనే భవిష్యత్తు సురక్షితం.”*

– రవిబాబు పిట్టల, పర్యావరణవేత్త, ఫార్మర్ అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్, జే.ఎన్.టీ.యు.హెచ్, హైదరాబాద్. సెల్: +91 9849425271.