ప్రకృతి..సృష్టికి సంరక్షణ.. విధ్వంసానికి విరామం

• ప్రకృతి విధ్వంసం వద్దు: సృష్టిని కాపాడే హక్కు మాత్రమే మనకుంది!
• జీవించే హక్కు: మనిషితో సహా ప్రతి జీవికీ సమానమే
• సృష్టికర్తగా మనిషి వైఫల్యం: విధ్వంసానికి విరామం ఇవ్వండి!
• ప్రకృతిపై పెత్తనం మాని, సంరక్షణే మన బాధ్యతగా స్వీకరించాలి
• మనం సృష్టించలేనిది నాశనం చేసే హక్కులేదు: జీవ వైవిధ్య సంరక్షణే మార్గం!
• వసుధైక కుటుంబం: సుస్థిర జీవనానికి ప్రకృతి ధర్మాన్ని గౌరవించాలి
• తల్లి ప్రకృతిని కాపాడుకుందాం: మన మనుగడకు అదే ఏకైక వారసత్వం

“ప్రకృతిలో మనం సృష్టించలేని దేనినైనా నాశనం చేసే హక్కు మనకులేదు. ఇక్కడ అన్ని జీవులు సమానమైన జీవించే హక్కును కలిగి ఉన్నాయి.” ఈ వాక్యం మానవాళికి ప్రకృతి పట్ల ఉండవలసిన కనీస గౌరవాన్ని, బాధ్యతను స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది కేవలం ఒక సూత్రం కాదు, సమస్త జీవకోటి మనుగడకు, భూమిపై శాంతియుత సహజీవనానికి పునాది.

మనం నివసిస్తున్న ఈ భూగోళం లక్షల కోట్ల సంవత్సరాల పరిణామ క్రమంలో ఏర్పడింది. గాలి, నీరు, అడవులు, పర్వతాలు, సమస్త జీవరాశి – ఇవన్నీ మానవ ప్రమేయం లేకుండా స్వయం సిద్ధంగా సృష్టించబడిన అద్భుతాలు. మనం ఒక చిన్న మొక్కను కూడా దాని అంతర్గత సంక్లిష్టతతో, జీవక్రియతో సృష్టించలేనప్పుడు, దానిని నాశనం చేసే అధికారం మనకెక్కడిది?

ప్రకృతిపై మానవుడి పెత్తనం ఒక అపోహ:
మానవుడు అత్యంత తెలివైన జీవిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, ప్రకృతితో పోలిస్తే మనం కేవలం ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే. ఈ విశ్వంలో జీవం ఉద్భవించడానికి, మనకు జీవనాధారమైన పర్యావరణ వ్యవస్థ ఏర్పడటానికి కారణమైన శక్తిని మనం అర్థం చేసుకోగలం, ఉపయోగించుకోగలం కానీ, పునఃసృష్టించలేం.

ఉదాహరణకు, ఒక అడవిలోని చెట్లను నరికివేయగలం, కానీ ఆ చెట్టును మొట్టమొదటిసారిగా జీవం పోసి మొలిపించే ప్రక్రియను మనం యంత్రాలతో లేదా సాంకేతికతతో సాధించలేం. వర్షాన్ని కురిపించలేం, ఆక్సిజన్‌ను దాని సహజ రూపంలో పెద్ద మొత్తంలో ఉత్పత్తి చేయలేం. మన మనుగడ పూర్తిగా ప్రకృతి వనరులపై ఆధారపడి ఉంది. మానవుడు తన స్వార్థం కోసం, అపరిమితమైన అభివృద్ధి కాంక్షతో ప్రకృతి వనరులను విచక్షణారహితంగా వినియోగిస్తున్నాడు. అడవులను నరికి వ్యవసాయం కోసం, పరిశ్రమల కోసం వాడుకోవడం, నదులను కలుషితం చేయడం, ఖనిజాల కోసం భూమిని తవ్వేయడం – ఇవన్నీ మనం సృష్టించలేనివాటిని నిర్లక్ష్యంగా ధ్వంసం చేయడమే. ఈ విధ్వంసం యొక్క పర్యవసానాలు వాతావరణ మార్పులు, కాలుష్యం, జీవవైవిధ్యం కోల్పోవడం వంటి భయంకరమైన రూపాల్లో మనల్ని తిరిగి వెంటాడుతున్నాయి.

జీవించే హక్కులో అన్ని జీవులకు సమానత్వం

“ఇక్కడ అన్ని జీవులు సమానమైన జీవించే హక్కును కలిగి ఉన్నాయి” అనే సూత్రం ప్రకృతి ధర్మాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. మానవుడు తనను తాను మిగతా జీవరాశి కంటే ఉన్నతంగా భావించి, వాటి మనుగడపై పెత్తనం చెలాయించే ప్రయత్నం చేయడం అన్యాయం. పులికి అడవిలో స్వేచ్ఛగా తిరిగే హక్కు, చేపకు నదిలో ఈదే హక్కు, పక్షికి ఆకాశంలో ఎగిరే హక్కు – ఇవన్నీ మానవుడికి ఉన్నంత మిగిలిన జీవులకు సమాన హక్కులు సహజమైనవి. ప్రకృతి ఒక సంక్లిష్టమైన గొలుసుకట్టు (Food Chain).

ఇందులో ప్రతి జీవికి ఒక పాత్ర ఉంటుంది. చిన్న కీటకం మొదలుకొని పెద్ద జంతువుల వరకు ప్రతిదీ పర్యావరణ సమతుల్యతకు తోడ్పడుతుంది. ఒక జాతి అంతరించిపోతే, ఆ ప్రభావం మొత్తం పర్యావరణ వ్యవస్థపై పడుతుంది.

ఉదాహరణకు, తేనెటీగలు లేకపోతే పంటల పరాగ సంపర్కం జరగదు, తద్వారా ఆహార కొరత ఏర్పడుతుంది. పక్షులు లేకపోతే కీటకాల జనాభా పెరిగి పంటలకు నష్టం కలుగుతుంది. ఈ దృక్కోణంలో, ఇతర జీవుల జీవించే హక్కును గౌరవించడం అంటే కేవలం దయ చూపడం కాదు, మన స్వంత మనుగడను కాపాడుకోవడమే.

ప్రాచీన భారతీయ తత్వంలో, “వసుధైక కుటుంబం” (ప్రపంచం ఒకే కుటుంబం) అనే భావన ఉంది. ఈ భావన మనుషులకే కాక, సమస్త జీవరాశికి, ప్రకృతికి వర్తిస్తుంది. ప్రకృతిని దేవతగా ఆరాధించడం, చెట్లను, నదులను గౌరవించడం మన సంస్కృతిలో భాగం. ఇది ప్రకృతి సంరక్షణ పట్ల మన పూర్వీకులు చూపిన లోతైన అవగాహనను తెలియజేస్తుంది.

 

పర్యావరణం, సహజవనరుల సంరక్షణే ఏకైక మార్గం

ప్రకృతిని, పంఛభూతాలు, పర్యావరణం, సహజ వనరులను నాశనం చేసే హక్కు మనకు మనిషికి లేదన్న విషయాన్ని మనం గుండెల్లో పెట్టుకొని, దానికి ప్రతిగా సంరక్షించే బాధ్యతను స్వీకరించాలి. సుస్థిర వినియోగంతో వనరులను అవసరానికి మించి వినియోగించకుండా, భవిష్యత్తు తరాలకు కూడా వాటిని అందుబాటులో ఉంచే విధంగా సుస్థిర పద్ధతులను పాటించాలి. జీవవైవిధ్య సంరక్షణలో అంతరించిపోతున్న వృక్ష, జంతు జాతులను కాపాడాలి.

అడవులను, జల వనరులను రక్షించాలి. కాలుష్య నియంత్రణే లక్ష్యంగా ప్లాస్టిక్ వాడకాన్ని తగ్గించడం, పరిశ్రమల వ్యర్థాలను శుద్ధి చేయడం, భూ,వాయు, జల, శబ్ద కాలుష్యాన్ని నియంత్రించడం వంటి చర్యలను చట్టాలద్వారా కఠినంగా అమలు చేయాలి. అవగాహన కల్పన కలిగిస్తూ పిల్లల నుండి పెద్దల వరకు ప్రతి ఒక్కరిలో ప్రకృతి పట్ల ప్రేమ, బాధ్యతను పెంపొందించాలి.

ఈ వాక్యం నేటి పర్యావరణ సంక్షోభ సమయంలో అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన అంశం. ప్రకృతి పట్ల కేవలం అవగాహన ఉంటే సరిపోదు; దాని పట్ల లోతైన ప్రేమ (Emotion) మరియు బాధ్యత (Action) అనేవి ప్రతి వ్యక్తిలో అంతర్లీనంగా ఏర్పడాలి. పిల్లల్లో ప్రకృతి ప్రేమను పెంపొందించడం (బీజారోపణ దశ) ముఖ్యం. పిల్లలు రేపటి పౌరులు. వారి లేత మనస్సుల్లో ప్రకృతి పట్ల అనుబంధాన్ని పెంపొందించడం అత్యంత కీలకం.

నేరుగా ప్రకృతితో అనుభవం కలిగేలా పిల్లలు తరగతి గదుల్లో కూర్చొని పాఠాలు వినడం కంటే, పార్కులు, అడవులు, పొలాల వంటి ప్రదేశాలకు వెళ్లి ప్రకృతిని నేరుగా అనుభవించాలి. చెట్లను తాకడం, మట్టిలో ఆడటం, కీటకాలను గమనించడం వంటివి చేస్తే వారికి ప్రకృతిలోని అద్భుతాలు అర్థమవుతాయి.

అందుకోసం బాధ్యతగా పాఠ్యప్రణాళికలో మార్పు జరుగల్సిన అవసరం ఎంతో ఉన్నది. కేవలం సైన్స్ సబ్జెక్టుగా కాకుండా, ప్రకృతి సంరక్షణను ఒక విలువగా, జీవన విధానంగా అన్ని పాఠ్యాంశాల్లో చేర్చాలి. వారిచే కార్యాచరణ దిశగా చేతలద్వారా కిచెన్ గార్డెన్స్/టెర్రస్ గార్డెన్స్ లలో ఇంట్లో లేదా పాఠశాలలో చిన్న మొక్కలను నాటించి, వాటిని పెంచే బాధ్యతను పిల్లలకు అప్పగించాలి.

ఇది జీవన చక్రం పట్ల గౌరవాన్ని, శ్రద్ధను పెంచుతుంది. వీటితోపాటు కథలు, కళల ద్వారా ప్రేరణ రూపాలలో పర్యావరణ పరిరక్షణ ఇతివృత్తంగా ఉన్న కథలు, పాటలు, చిత్రాలను వినిపించడం, చూపించడం ద్వారా వారిలో ప్రేమను పెంచవచ్చు.

పెద్దలలో ప్రకృతి బాధ్యతను పెంపొందించడం (అమలు దశ) అవసరదిశగా పెద్దలు సమాజంలో నిర్ణయాలు తీసుకునే స్థితిలో ఉంటారు కాబట్టి, వారిలో బాధ్యత పెరిగితేనే పెద్ద ఎత్తున మార్పు సాధ్యమవుతుంది. ప్రతీ ఒక్కరికి వ్యక్తిగత వినియోగంపై అవగాహన కల్పించే దిశగా ప్రతి వ్యక్తి  జీవనశైలి (ఏం తింటున్నారు, ఏం కొనుగోలు చేస్తున్నారు, ఎంత విద్యుత్తు వాడుతున్నారు) ప్రకృతిపై ఎలా ప్రభావం చూపుతుందో వివరించాలి.

“3ఆర్” సూత్రం పద్దతి పై అవగాహనా కల్పిస్తూ తక్కువగా వాడుకోవడం (రెడ్యూస్), తిరిగి వాడటం (రి యూస్), రీసైక్లింగ్ (రిసైకిల్) అనే త్రయ సూత్రాన్ని అనుసరించేలా ప్రోత్సహించాలి. ప్రకృతిని ఆర్థిక విలువగా గుర్తిస్తూ ఆరోగ్యకరమైన పర్యావరణ వ్యవస్థ ఉచితంగా అందించే సేవలను (నదులు అందించే నీరు, చెట్లు అందించే స్వచ్ఛమైన గాలి) ఆర్థిక కోణంలో వివరించాలి. అప్పుడు విధ్వంసం కంటే సంరక్షణే ఎక్కువ లాభదాయకమని పెద్దలు గ్రహిస్తారు. సామాజిక కార్యక్రమాలద్వారా చైతన్యం తెచ్చేలా కమ్యూనిటీ స్థాయిలో చెత్తను శుభ్రం చేయడం, మొక్కలు నాటే కార్యక్రమాల్లో పెద్దలను స్వచ్ఛందంగా పాల్గొనేలా చేయాలి. ఇది వారిలో సామూహిక బాధ్యతను పెంచుతుంది.

ప్రతీ ఒక్కరిలో నీతి, ధర్మంగా పెంపొందించడం నేర్పించాలి. మన ప్రాచీన సంస్కృతిలో (ఉదా: చెట్లను, నదులను దేవతలుగా భావించడం, వసుధైక కుటుంబం) ప్రకృతికి ఇచ్చిన స్థానాన్ని గుర్తుచేస్తూ, సంరక్షణ అనేది కేవలం చట్టపరమైన బాధ్యత కాదని, నైతిక బాధ్యత (మోరల్ ఓబీలిగేషన్) అని నొక్కి చెప్పాలి.

సాధించవలసిన లక్ష్యాలు ముందుంచుకొని ప్రేమ మరియు బాధ్యత రెండూ సమన్వయం కావాలి. అంశం, లక్ష్యం, వివరణ అవగాహన కల్పిస్తూ ప్రేమ (ఎమోషనల్ బాండ్), ప్రకృతితో అనుబంధాన్ని పెంచడం, ప్రకృతిని కేవలం వనరుగా కాకుండా, కుటుంబ సభ్యునిగా చూడటం, దాని పట్ల దయ, సానుభూతి కలిగి ఉండటం. బాధ్యత (ఆచరణాత్మక చర్య)గా పర్యావరణహిత జీవనశైలిని పాటించడం, పర్యావరణానికి హాని కలిగించకుండా నిర్ణయాలు తీసుకోవడం, కాలుష్యాన్ని తగ్గించడం, సంరక్షణ చర్యల్లో చురుకుగా పాల్గొనడం.

ప్రకృతి సంరక్షణ అనేది ప్రభుత్వం లేదా కొన్ని సంస్థల పని మాత్రమే కాదు. ఇది ప్రతి వ్యక్తి యొక్క అంతరాత్మ నుండి రావాల్సిన ప్రేమ, బాధ్యత. చిన్ననాటి నుంచే ప్రకృతిని అనుభవపూర్వకంగా నేర్చుకునే అవకాశం కల్పిస్తే, పిల్లలు పెద్దయ్యాక దానిని ప్రేమిస్తారు.

అదే సమయంలో, పెద్దలు వారి అనుభవాలు, జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి బాధ్యతాయుతమైన జీవనశైలిని అవలంబించాలి. ప్రకృతి మన తల్లి వంటిది. తల్లిని గౌరవించడం, సంరక్షించడం మన ధర్మం. మనం సృష్టించలేని ఏ శక్తిని, వనరును ధ్వంసం చేసే హక్కు మనకు లేదు. ఈ భూమిపై మానవుడితో పాటు ప్రతి జీవి సమానమైన జీవించే హక్కును కలిగి ఉంది. ఈ సత్యాన్ని మనం గ్రహించినప్పుడు, మన ఆలోచనా విధానంలో, జీవన శైలిలో మార్పు వస్తుంది. అప్పుడే మనం ప్రకృతితో సామరస్యంగా జీవించగలుగుతాం.

ప్రకృతి సంరక్షణ అనేది కేవలం పర్యావరణవేత్తల పని కాదు; అది రేపటి తరాల కోసం మనం ఈ భూమికి అందించే అత్యంత విలువైన వారసత్వం. మన మనుగడ, భూమి మనుగడ ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్నాయి. అందుకే, విధ్వంసానికి విరామం పలికి, సంరక్షణకు నడుంబిగించాలి.

ఈ విధంగా, తరం తరం మార్పు తీసుకురావడం ద్వారా మాత్రమే మనం ప్రకృతి విధ్వంసానికి విరామం పలికి, సమస్త జీవకోటితో సామరస్యంగా జీవించగలం. “ప్రకృతి రక్షితో రక్షితః” మరియు “సర్వేజనా సుఖినో భవంతు.”

–రవిబాబు పిట్టల, పర్యావరణవేత్త, మాజీ సహాయ ఆచార్యులు, JNTUH హైదరాబాద్, సమన్వయ సెక్రటరీ, ఓరుగల్లు వైల్డ్ లైఫ్ సొసైటీ, తెలంగాణ.